Понедельник, 24.04.2017, 00:43
Приветствую Вас Гость | RSS
Главная | Скачать рефераты бесплатно на казахском и на русском языках | Регистрация | Вход
Меню сайта
Категории
Ағылшын тілі [5]
Ашық сабақ [41]
Биология, Валеология [54]
География [162]
Математика [11]
Информатика [55]
Экономика Бухгалтерия [132]
Қазақ халық әндері,тарихы [9]
Қалғандары [106]
Қазақ хандары, билері, батырлары [153]
Қазақ әдебиеті [367]
Қазақ тілі [79]
Құқық [81]
Қазақ мерекелер,салт-дәстүр [20]
Қазақстан тарих [178]
Химия Физика Астрономия [34]
Дін тану [26]
Тест сұрақтары [33]
Қазақша диплом [7]
Шет ел әдебиеті мен тарихы [92]
Шағын көлемді шығармалар [7]
Ұлы ОТАН соғысы [18]
Психология, Философия [36]
Педагогика [127]
Әлеуметтану, Саясаттану, Мәдениеттану [47]
Ғылыми жұмыс [93]
Экология [35]
Рефераты на русском [28]
Программы (Сборник Рефератов и т.д) [0]
Слайдтар [4]
Форма входа
Қазақша рефераттар
Главная » Файлы » Қазақ әдебиеті

Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі

Тiл халықтың қоғамдық, әлеуметтiк өмiрiмен, саяси-экономикалық жағдайымен тығыз байланыста дамиды, кемелденедi. Сондықтан да қоғам өмiрiнiң даму қарқыны түрлi тарихи дәуiрде түрлiше деңгейде көрiнетiнi сияқты, әдеби тiлдiң де даму шеңберi бiрде кеңейiп, бiрде тарылып отырады. Бұл заңды өзгерiстер тiлдiң барлық категорияларын өз iшiне алады. Бiрақ қандай өзгерiс болмасын, тiл қалай дамымасын, ол өзiнiң адамдар арасындағы қатынас құралы ретiндегi қызметiн өз дәрежесiнде атқара береді. Әсiресе, егемендiк алған көптеген халықтардың әдеби тiлдерiнiң бүгiнгi кемелденген кезiнде тiлдiң атқаратын қызметi орасан зор, себебi тiл неғұрлым кемелденген болса, тiл мәдениетi, сол тiлдi дүниеге келтiрген халық менталитетi де соғұрлым жоғары болмақшы. Ал бұл әдеби тiлдiң мәдениетiн, байлығын, көркемдiлiгiн, бейнелiлiгiн арттыратын лексикалық категория –мақал-мәтелдерге (әрі қарай ММ) де байланысты. Басқаша айтқанда, тiлдiң лексикалық құрамының бөлiнбес бiр сыңары саналатын ММ-дер де ұлт тiлiнiң ғана емес, ұлт мәдениетiнiң де көрсеткiшi болып табылады.
Қазақ және ұйғыр тілдеріндегі мақал-мәтелдер (әрі қарай-ҚҰММ) тек сан жағынан ғана емес, сапа, мазмұн тұрғысынан алғанда да алуан түрлі. Оның басты себебі: ұлттық менталитеттің тілдегі ерекше мәнді де маңызды өрнегі болып саналатын ММ-дер қазақ, ұйғыр этносына тән дүниетаным мен тарихи сананың айқын айғағы, халық даналығы мен философиялық толғанысының, эстетикалық танымы мен тағлым-тәлімнің, өркениетінің, мәдениетінің — барша болмысының бұлағы. ММ-дер сан ғасырлар бойы екшеленіп, қырланған мазмұны түрліше сан түрлі тақырыпты қамтумен қатар, адам өмірінде, тұрмыс-тіршілікте, әр қилы қоғамдық жағдайларды кездесетін құбылыстарға, тарихи мәні бар оқиғаларға берілген даналық баға.
Зерттеудің өзектілігі. Қазiргi кезде түркi халықтарының тiлдерiнде әлi зерттеле қоймаған мәселелер аз емес. Солардың iшiнде әр халықтың ұлттық болмысын танытатын бай мұралардың бiрi — ММ-дердi жан-жақты салыстыра зерттеуге бағышталған еңбектер. Сондықтан халықтың мәдени дүниесін дәрiптейтiн бұл тұрақты тiркестердiң тiлдiк табиғатын тану үшiн жүйелi зерттеу жүргiзудiң қажеттiлiгiнде күмән жоқ.
Жаңа ғасырдың басынан бастап түркi тануда, ММ-дердiң лексикалық, семантикалық және синтаксистiк жақтары ғана емес, сонымен бiрге көркемдiк ерекшелiктерін, олардың тiларалық ұқсастық деңгейлерiн, әр тiлдегi өзiндiк айырмашылықтары да қарастырыла бастады. Олардың iшiнде кандидаттық, докторлық диссертациялармен бiр қатарда монографиялық зерттеулер де, ММ-дерде түсіндірме сөздіктері де бар. Бұл еңбектер ММ-дердің біздің еңбегiмiзге негiз болып отырған тiларалық ерекшелiктерi де бiршама қарастырылады. Дегенмен, ММ-дiң осы ерекшелiктерiн, олардың тiлдiк басқа да мәселелерiн қамтыған еңбектердiң аздығы байқалады. Осы ақиқаттың өзi бiздiң тақырыбымыздың өзектiлiгiн дәлелдей түседi.
Сондай-ақ ММ-дерді қазақ тіл білімінің жеке-дербес жаңа бір саласы –паремиологияның нақты зерттеу нысаны ету, оларды ұлттардың рухани мәдениетімен, тұрмыс-тіршілігімен, дүниетанымымен, ділімен сабақтастықта қарастыру енді ғана қолға алынуда. Яғни ҚҰММ-дерін этнолингвистикалық және этномәдени бірлікте қарастыру – бұрын-соңды зерттелмеген іс.
Бiздiң зерттеуiмiздiң өзектiлiгi бұлармен ғана шектелмейдi. Жоғарыда аталған ғылыми жұмыстар қазақ халық ММ-дерiн зерттеуге арналған, ал ұйғыр ММ-дерi туралы деректер жоқтың қасы. ММ-дер әрбiр халықтың ауызекi тiлiндегi өзiне ғана тән ерекшелiктерге ие, құрылымы ықшам, образдары бейнелi тiркестер болғандықтан, салыстырылатын ұйғыр ММ-дерiнiң өзiндiк ерекшелiктерiн айырып-айқындау, түсiндiру бiз үшiн, ұйғыр паремиологиясы үшiн әрi тың, әрi қызықты зерттеу болып отыр деп айта аламыз. Осы мәселелерді ескерсек, қазақ және ұйғыр халықтарының ММ-дерін жан-жақты зерттеп, танып-білуге, олардың мән-маңызын бағалауға бағытталған терең зерттеулердің құндылығы даусыз.
Демек, тіл және ұлттың бірлігін танытатын қазақ және ұйғыр ММ-дерін тілдік әрі этнолингвистикалық тұрғыдан қарастыра отырып, олардың астарындағы ұлттық болмысты айқындау, тіл арқылы ұлттың тарихи санасын, мәдениетін таныту жұмысымыздың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеудің нысаны. Тілдік әрі тарихи-мәдени деректерге сүйене отырып, қазақ және ұйғыр ММ-дерінің өзара ұқсастық, ерекшелік жақтарын этнолингвистикалық және этномәдени тұрғыда қарастыру.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ және ұйғыр тілдеріндегі ММ-дердің ұқсастық, ерекшелік және этномәдени табиғатын айқындай отырып, олардың қалыптасуына негіз болған экстралингвистикалық факторлар мен әр алуан уәждерді анықтау – жұмыстың басты мақсаты.
Осы мақсаттың мүддесінен шығу үшін жұмыста мынадай міндеттер алға қойылды:
- тақырыпты толық ашу, жан-жақты түсіндіру мақсатында талдауға қажетті
екі тілдегі ММ-дерді жинақтау;
- ҚҰММ-дерінің қалыптасу кезеңдеріне шолу жасау;
- қазақ және ұйғыр тілдеріндегі ММ-дердің этномәдени сипатын анықтау;
- екі тілдегі ұқсас ММ-дердің сәйкестік деңгейін айқындау;
- қос халықтың ұқсас ММ-дерінің өзара сәйкестігін танытатын уәждерін
сипаттау, ұқсастық деңгейлерін көрсету;
- қазақ және ұйғыр тілдеріндегі мағыналас, тұлғалас, ұқсас ММ-дерді сұрыптап, тақырыптық топтарға жүйелеу;
- екі тілдегі ММ-дердің өзара ерекшеліктерін таныту;
- ММ-дер құрылымындағы поэтикалық бейнелілік пен көркемдікті ашу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Жұмыста қазақ тіл білімі және ұйғыр тілінің мұрагерлік қоры мен рухани қазынасын молынан пайдалана отырып, олардың жан-жақты қырларын анықтап, таныту мақсатында төмендегі нәтижелерге қол жеткізілді:
- туыстас түркі тілдеріне жататын қазақ және ұйғыр тілдеріндегі мақал-мәтелдер этнолингвистикалық, этномәденилік тұрғыда алғаш рет зерттеліп, олардың жұмсалу шеңбері, ішінара тақырыптық топтары алғаш рет қарастырылды;
- тіларалық мақал-мәтелдердің құрамы мен құрылымы, мағынасы және тілде қалыптасып, пайда болуы тұрғысынан ұқсастықтары зерделенді;
- туыстас ұлттар танымдарындағы ортақ ұғымдарға ұйытқы болған мақал-мәтелдерге этнолингвистикалық талдау жасалынды;
- қазақ және ұйғыр халықтары мақал-мәтелдерінің уәждік сипаты көрсетілді;
- екі халық тілінде қалыптасқан халық даналығының өзіндік ерекшеліктері де анықталды;
- мақал-мәтел құрылымының көркемдік образдылығы, бейнелік көріністері, құрылымы талданды.
Зерттеу пәні. Қазақ-ұйғыр паремиологиялық жүйесінің тіларалық ұқсастықтары мен ерекшеліктері.
Зерттеудің дереккөздері. Қазақ және ұйғыр тіліндегі ММ-дердің этнолингвистикалық және этномәдени табиғатын ашу үшін Ә.Қайдардың осы саладағы еңбегі, ұйғыртану саласындағы зерттеу еңбектері, сондай-ақ қазақ ММ-деріне түсіндірме сөздігі Ә.Диваев, Досмұхамедов, Ө.Тұрманжанов, Ә.Құрышжанов және ұйғыр тілінде жарық көрген Аблез Әмәттің «Уйғур ММ-дер түсіндірме сөздігі», Аблез Ғопуридың, Абдурахман Әбәйдың бас редакторлығындағы «Уйғур хәлқ еғиз әдәбияти қамуси» (7-том), осы тақырыпқа қатысты жазылған еңбектерден пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңыздылығы. Түркітану ғылымында екі түрлі тілдер ММ-дерінің табиғаты аз зерттелініп келе жатқандықтан, тілдік мәселелердің біріне жатады. Олар тұрақты сөз тіркесі, фразеологиялық бірлік ретінде этностың ұзақ тарихи даму барысында қалыптасқандықтан біршама ғылымдар саласына – тарихқа , этнологияға, этнолингвистикаға, лингвомәдениеттанымға, фразеологияға, этнопедагогикаға, философияға, логика мен психологияға тікелей қатысты. Сондықтан да аталған ғылымдар саласының ілімін дамытуға өзіндік үлесін қосады. Әсіресе, ұйғыр тіліндегі ММ-дер категориясы мағынасы мен қызметін толықтырып, оны теориялық тұрғыдан дамытуға бағыт-бағдар нұсқайды.
Категория: Қазақ әдебиеті | Добавил: erdeeen
Просмотров: 756 | Загрузок: 369 | Комментарии: 2 | Рейтинг: 2.0/1
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]

Хостинг от uCoz
Тегін қазақша рефераттар © 2017